Muzeum bursztynu w Gdańsku to prawdziwa skarbnica wiedzy o fascynującym "złocie Bałtyku", które formowało się przez miliony lat. Bursztyn bałtycki, liczący sobie około 40 milionów lat, od wieków przyciągał uwagę kupców, rzemieślników i kolekcjonerów. Dzięki bogatym tradycjom bursztynniczym Gdańsk zyskał miano światowej stolicy tego szlachetnego surowca.
Ponadto, miasto od średniowiecza było kluczowym punktem na słynnym szlaku bursztynowym, łączącym północną Europę z Imperium Rzymskim. Obecnie, to właśnie w Gdańsku znajduje się jedno z najważniejszych muzeów poświęconych bursztynowi, które w 2021 roku zostało przeniesione do imponującego budynku Wielkiego Młyna. Podczas wizyty w muzeum można podziwiać niezwykłe eksponaty – od prehistorycznych inkluzji z zatopionymi owadami i roślinami, po mistrzowskie dzieła sztuki bursztynniczej. Przede wszystkim, warto zwrócić uwagę na słynną "Jaszczurkę Gierłowską", jedną z największych atrakcji kolekcji.
Historia bursztynu bałtyckiego
Fascynacja bursztynem sięga tysięcy lat, jednak dopiero współczesna nauka pozwoliła odkryć jego prawdziwe pochodzenie. Ta wyjątkowa kopalna żywica kryje w sobie nie tylko piękno, ale także bogactwo historii naturalnej i ludzkiej.
Jak powstał bursztyn?
Bursztyn bałtycki powstał ponad 40 milionów lat temu w epoce zwanej eocenem [1]. W tym okresie na terenach, gdzie obecnie znajduje się Morze Bałtyckie, istniał kontynent nazywany Fennoskandią, porośnięty bujnymi lasami iglastymi [1]. Panował tam ciepły i wilgotny klimat tropikalny, sprzyjający całorocznemu rozwojowi roślinności [1].
Żywica drzew iglastych wydzielała się z powodu różnych czynników – od uszkodzeń mechanicznych i infekcji, po zmiany klimatyczne i wzmożoną aktywność wulkaniczną [1]. Wyciekała ona z pni i gałęzi, tworząc krople, sople oraz nacieki podkorowe [2]. Z czasem, pod wpływem ciśnienia i wysokiej temperatury, żywica ta uległa procesowi polimeryzacji, przekształcając się w twardą, odporną substancję, którą znamy dziś jako bursztyn [3].
W trakcie formowania się bursztynu, do lepkiej żywicy przyklejały się owady, pajęczaki, fragmenty roślin, a nawet niewielkie gady [1]. Dzięki temu bursztyn jest dziś bezcennym źródłem informacji o florze i faunie sprzed milionów lat.
Gdzie występuje bursztyn bałtycki?
Największe złoża bursztynu bałtyckiego znajdują się obecnie wzdłuż południowych wybrzeży Morza Bałtyckiego [2]. Występuje on w Danii, Niemczech, Polsce, na półwyspie Sambia w Rosji (gdzie znajduje się największa na świecie kopalnia bursztynu), na Litwie w okolicach Kłajpedy, na Łotwie, a rzadziej w Szwecji [2]. Ponadto, znaczące złoża odkryto na Ukrainie na Polesiu Wołyńskim oraz w Niemczech w okolicach Bitterfeld-Wolfen [2].
W Polsce bursztyn można znaleźć w okolicach Zatoki Gdańskiej, Mierzei Wiślanej, u nasady Mierzei Helskiej, a także w osadach polodowcowych [2]. Ciekawe jest to, że bursztyn występuje również w głębi lądu – na Kurpiach, w Borach Tucholskich czy w okolicach Lubartowa [2]. Jest to efekt działalności lodowców, które w epoce lodowcowej transportowały bursztyn z pierwotnych złóż na znaczne odległości [2].
Większość znajdowanych dziś bryłek pochodzi ze złóż wtórnych – pierwotne złoża, powstałe bezpośrednio z powalonych drzew bursztynodajnych, znajdują się głęboko pod dnem Bałtyku [2].
Szlak bursztynowy – od Bałtyku po Rzym
Szlak bursztynowy to jedna z najważniejszych dróg handlowych starożytnego świata, łącząca rzymską prowincję Panonię z wybrzeżem Morza Bałtyckiego [4]. Początki handlu bursztynem sięgają V wieku p.n.e., jednak wówczas wyprawy z południa Europy nie docierały jeszcze do Bałtyku – bursztyn kupowano od celtyckich pośredników [4].
Prawdziwy rozkwit szlaku nastąpił w I wieku n.e., gdy Rzymianie po podbiciu terenów nad środkowym Dunajem rozwinęli handel bursztynem na dużą skalę [4]. Szczytowy okres rozwoju tego handlu przypadł na II i III wiek n.e., a od połowy IV wieku wymiana stopniowo zamierała [4].
Dokładny przebieg szlaku nie został jednoznacznie określony [4]. Prawdopodobnie zaczynał się w Akwilei nad Morzem Adriatyckim, przekraczał Dunaj w Carnuntum (dzisiejsza Austria), następnie wiódł przez Kotlinę Kłodzką, Wrocław, Wielkopolskę, Kujawy i dochodził do wybrzeża Bałtyku [4]. Inna nitka szlaku biegła przez Brno, Bramę Morawską, Kalisz, Żnin, Bydgoszcz i Świecie do Pruszcza Gdańskiego [4].
O skali handlu bursztynem świadczy odkryty na początku XX wieku w Partynicach (obecnie dzielnica Wrocławia) depozyt zawierający około 1,5 tony bursztynu pochodzącego z I w. p.n.e. [4]. Bursztyn bałtycki był tak poszukiwany w Rzymie, że za czasów Nerona nawet siatka osłaniająca podium podczas igrzysk gladiatorskich miała w każdym węzełku bursztyn [5].
Gdańsk – światowa stolica bursztynu
Przez stulecia Gdańsk wyrósł na miasto nierozerwalnie związane z "bałtyckim złotem", stając się światowym centrum obróbki i handlu bursztynem. Ta wyjątkowa pozycja opiera się na wielowiekowych tradycjach, które przetrwały do dziś.
Tradycje bursztynnicze w Gdańsku
Południowe wybrzeża Bałtyku, w tym Pomorze, mają prehistoryczne tradycje związane z bursztynem wyrzucanym na brzegi plaż [6]. W najwcześniejszych czasach bursztyn służył mieszkańcom tych ziem jako amulet i ozdoba, był również wartościowym towarem wymiennym z odległymi kulturami [6]. Historia intensywnego wykorzystania bursztynu w Gdańsku zaczęła się rozwijać szczególnie w czasach, gdy miasto stało się częścią Królestwa Polskiego.
W średniowieczu szczególne znaczenie zyskały miasta położone nad Bałtykiem, związane później z Hanzą. Gdańsk obok Elbląga i Królewca pełnił rolę kluczowego portu, z którego bursztyn wyruszał dalej w świat [1]. W wiekach XVI-XVIII rzemiosło bursztynnicze rozwijało się wraz z gdańskim złotnictwem i zegarmistrzostwem, zdobywając światową sławę dzięki arcydziełom powstającym na zamówienia możnych dworów [6].
Cech bursztynników i monopol handlowy
Momentem przełomowym dla gdańskiego bursztynnictwa był rok 1477, kiedy to 31 marca rzemieślnicy specjalizujący się w obróbce bursztynu założyli swój cech [3]. Stało się to możliwe dzięki wcześniejszemu włączeniu Pomorza Gdańskiego do Korony Polskiej w wyniku ustaleń pokoju toruńskiego z 1466 roku, co oznaczało koniec krzyżackiego monopolu na pozyskiwanie i obróbkę bursztynu [3].
Szczyt prosperity cechu przypadł na drugą połowę XVII wieku, gdy liczył on 50 mistrzów. Cech bursztynników działał do przełomu XVIII i XIX wieku, gdy zmieniające się gusta artystyczne i problemy z pozyskaniem surowca doprowadziły do jego zaniku [3].
Amberif i współczesna rola miasta
Współczesny Gdańsk kontynuuje swoje bursztynnicze tradycje. W 1994 roku utworzono Międzynarodowe Targi Bursztynu, Biżuterii i Kamieni Jubilerskich AMBERIF [7]. AMBERIF to obecnie największe targi jubilerskie w Polsce i jedne z największych w Europie, najważniejsza na świecie wystawa bursztynu [2]. Gdańsk słusznie nosi miano "Światowej Stolicy Bursztynu" – to tu działają organizacje promujące bursztyn, takie jak Międzynarodowe Stowarzyszenie Bursztynników oraz Krajowa Izba Gospodarcza Bursztynu [6].
Muzeum Bursztynu w Gdańsku
Pasja do bursztynu znalazła swoje instytucjonalne ucieleśnienie w Muzeum Bursztynu w Gdańsku, które przez lata stało się jednym z najważniejszych tego typu obiektów na świecie.
Historia powstania muzeum
Decyzja o założeniu Muzeum Bursztynu zapadła w lutym 2000 roku, gdy Zarząd Miasta Gdańska powołał nową placówkę jako oddział Muzeum Historycznego Miasta Gdańska (obecnie Muzeum Gdańska) [9]. Oficjalne otwarcie nastąpiło 28 czerwca 2006 roku w zabytkowym Zespole Przedbramia, w Wieży Więziennej przy Drodze Królewskiej [9]. Przez 15 lat funkcjonowania w tej lokalizacji muzeum odwiedziło ponad milion turystów [4].
Wielki Młyn – nowa siedziba
W lipcu 2021 roku Muzeum Bursztynu przeniosło się do imponującego Wielkiego Młyna, średniowiecznego zabytku wzniesionego przez Krzyżaków około 1350 roku [9]. Ten obiekt, będący niegdyś największym młynem średniowiecznej Europy, funkcjonował nieprzerwanie do końca II wojny światowej. Odbudowany w latach 60. XX wieku, służył później jako dom handlowy aż do 2016 roku [11]. Symboliczne otwarcie nowej siedziby miało miejsce 24 lipca 2021 roku [9].
Co zobaczysz w środku?
Po przeprowadzce do Wielkiego Młyna powierzchnia wystawiennicza muzeum zwiększyła się trzykrotnie, osiągając niemal 1000 m² [9]. Wystawa podzielona jest na dwie główne części: przyrodniczą na pierwszym piętrze oraz artystyczną na drugim [12]. Wśród najcenniejszych eksponatów znajdują się: nieoficjalnie największa na świecie bryła bursztynu o wadze 68 kg pochodząca z Sumatry [5], unikatowe inkluzje zwierzęce, bursztynowe szachy Michaela Redlina z około 1690 roku [5] oraz średniowieczny różaniec liczący ponad 500 lat [5].
Najciekawsze eksponaty i inkluzje
Kolekcja gdańskiego Muzeum Bursztynu zachwyca różnorodnością eksponatów, które pozwalają spojrzeć w przeszłość sięgającą 40 milionów lat wstecz.
Jaszczurka Gierłowska
Prawdziwą perłą w kolekcji jest Jaszczurka Gierłowska – wyjątkowa inkluzja zwierzęca w bursztynie bałtyckim, nazwana na cześć znalazczyni, gdańskiej bursztynniczki Gabrieli Gierłowskiej [14]. Ta unikatowa bryłka została odnaleziona w 1997 roku na plaży w gdańskiej dzielnicy Stogi i stanowi światową rzadkość – to pierwsza jaszczurka w bursztynie bałtyckim znaleziona po ponad stu latach od odkrycia Richarda Klebsa z 1875 roku [15].
Owady i rośliny w bursztynie
Muzeum prezentuje fascynujące inkluzje organiczne, czyli organizmy zachowane w kopalnej żywicy [16]. Wśród nich dominują owady, które stanowią nawet 70% wszystkich zwierzęcych inkluzji. Bursztyn doskonale zachowuje nawet najdrobniejsze szczegóły budowy organizmów, dlatego naukowcy nazywają go "kapsułą czasu" [19].
Rzeźby, szachy i instrumenty muzyczne
Jednym z najcenniejszych eksponatów są bursztynowe szachy Michaela Redlina z lat 1690-1700, zakupione za około 2,4 mln złotych [20]. W kolekcji znajduje się również bursztynowa gitara wykonana przez Walentego Rybaka oraz statuetka "Bursztynowego Słowika" – główna nagroda festiwalu Sopot Festival [9].
Praktyczne informacje dla zwiedzających
Planując wizytę w gdańskim skarbcu bursztynowych cudów, warto wcześniej zapoznać się z praktycznymi informacjami.
Godziny otwarcia i bilety
Muzeum Bursztynu można zwiedzać przez cały rok z wyjątkiem wtorków oraz wybranych świąt. Poniedziałek jest dniem wolnego wstępu [6]. W pozostałe dni obowiązują bilety: normalny 32-37 zł, ulgowy 22-26 zł, rodzinny 80-99 zł [6]. Bilety można zakupić na miejscu w kasie lub online.
Jak dojechać?
Muzeum mieści się przy ul. Wielkie Młyny 16 w sercu Starego Miasta [6]. Od Dworca Głównego PKP dzieli je zaledwie 400 metrów (około 5 minut spacerem). Na parterze Wielkiego Młyna znajduje się największy sklep muzealny z wyrobami bursztynowymi – wstęp do sklepu jest wolny i nie wymaga zakupu biletu [25].
Wnioski
Gdańskie Muzeum Bursztynu stanowi obowiązkowy punkt na mapie każdego miłośnika historii, sztuki oraz przyrody. Dzięki przeprowadzce do imponującego Wielkiego Młyna, placówka zyskała przestrzeń pozwalającą w pełni zaprezentować bogactwo "złota Bałtyku". Ponadczasowe eksponaty, takie jak słynna Jaszczurka Gierłowska czy unikalne bursztynowe szachy Michaela Redlina, pozwalają prześledzić zarówno przyrodniczą, jak i kulturową historię bursztynu. Odwiedzając Gdańsk, koniecznie zarezerwuj czas na wizytę w tym wyjątkowym miejscu – pamiętaj, że poniedziałki oferują możliwość bezpłatnego zwiedzania.
Referencje
[1] - manufakturabursztynu.kolobrzeg.pl
[2] - amberif.pl
[3] - e-wczasy.pl
[4] - gdansk.pl
[5] - gdansk.pl
[6] - kroplamorza.pl
[7] - Wikipedia – Amberif
[9] - Wikipedia – Muzeum Bursztynu
[11] - Wikipedia – Wielki Młyn
[12] - pomorskie.eu
[14] - gdansk.pl
[15] - pgi.gov.pl
[16] - Wikipedia – Inkluzje
[19] - muzeumbursztynu.pl
[20] - amber.com.pl
[25] - amberchamber.org.pl